Home
Augustijns Instituut Augustinus' Leven Augustinus' Werken Contact
Augustinus' Leven > Iconografie > Benozzo Gozzoli NL
zoeken
printen

Benozzo Gozzoli NL

Inleiding   Decoratieprogramma    1. Lagere school in Thagaste   2. Studie bij de retor in Carthago   3. Monnica bidt voor haar zoon   4. Vertrek uit Carthago   5. Aankomst in Ostia   6. Augustinus doceert retorica in Rome   7. Vertrek naar Milaan   8. Aankomst in Milaan   9. Ontmoetingen met Ambrosius    10. Augustinus leest Paulus   11. Doop    12. Legenden rond Augustinus   13. Dood van Monnica   14. Bisschop Augustinus zegent de gelovigen   15. Bekering van Fortunatus   16. Verschijning van Hieronymus aan Augustinus   17. Begrafenis van Augustinus  Links


Benozzo Gozzoli’s Storie di Sant’Agostino in San Gimignano

 

Een hagiografie in kleurrijke beelden

  

luchtfoto van San Gimignano. Op de voorgrond de Sant' Agostino met het convent van de Augustijnen

Foto van San Gimignano. Op de voorgrond de Sant' Agostino met het klooster van de Augustijnen (vier cypressen in de binnentuin).

 

Noordmuur van de apsis met een overzicht van fresco's nr 1,2,8,9,14

Noordmuur
Left wall

De zuidmuur van de apsis met overzicht van fresco's nr 6,7,12,13,17

Zuidmuur
Right wall

 

 

Inleiding

Benozzo Gozzoli (1420-1497), leerling van Fra Angelico (1387-1455), staat op 40-jarige leeftijd bekend als maestro vanwege zijn uitzonderlijke talent als historieschilder. Binnen de schilderkunst is de historieschilderkunst het moeilijkste genre omdat het naast een grote ambachtelijke kennis ook artistiek talent en intelligentie vereist. De schilder moet bekend zijn met de vele bijbelse en hagiografische verhalen. Bovendien moet hij zijn interpretatie hiervan kunnen visualiseren in pakkende en heldere scènes die de toeschouwer intellectueel en geestelijk op een hoger plan brengen. Om dit allemaal onder de knie te krijgen, kon hij geen betere leermeester hebben dan Fra Angelico. Deze later zalig verklaarde frescoschilder aan het hof van Cosimo de Medici staat bekend vanwege de monumentale en dichterlijke wijze waarop hij bijbelse taferelen en heiligenlevens uitbeeldt. Zijn werk getuigt van de ware schoonheidsliefde van de renaissance, een schoonheid die gestalte krijgt door de verheven rust in de voorstelling, door de plasticiteit in de figuren, door de dieptewerking als gevolg van het lijnperspectief en door het evenwicht en de harmonie in compositie en kleurstelling. Is Fra Angelico nog een meditatief schilderende monnik, Benozzo Gozzoli is een man van de wereld. En dat wereldse voegt hij toe aan zijn werk in de vorm van de landschappen, de gebouwen en de mensen van zijn tijd.

In 1463 wordt Benozzo Gozzoli door Fra Domenico Strambi, prior van het Augustijnse convent in San Gimignano, gevraagd om de kloosterkerk aldaar te decoreren, de huidige Sant’Agostino. Als zoon van een rijke familie bekostigt Domenico Strambi het project uit eigen middelen, waarmee hij zichzelf tevens verzekert van de nodige inspraak in het decoratieprogramma. De opdracht luidde aanvankelijk “het schilderen van de Storie di Sant' Agostino e Santa Monica, composte in diciasette scene". Gozzoli kort de opdracht in tot Storie di Sant’ Agostino.

Top 

 

 

Decoratieprogramma van de Storie di Sant' Agostino 

 

Schematisch overzicht van het decoratieprogramma van de Storie di Sant'Agostino

 

1.  Augustinus bezoekt de lagere school in Thagaste 
2.  Augustinus begint zijn studie bij de retor in Carthago 
3.  Monnica bidt voor haar zoon 
4.  Vertrek uit Carthago 
5.  Aankomst in Ostia 
6.  Augustinus doceert retorica in Rome 
7.  Vertrek naar Milaan 
8.  Aankomst in Milaan 
9.  Ontmoetingen met Ambrosius 
10. Augustinus leest Paulus  
11. Doop  
12. Legenden rond Augustinus 
13. Dood van Monnica 
14. Bisschop Augustinus zegent de gelovigen 
15. Bekering van Fortunatus 
16. Verschijning van Hieronymus aan Augustinus 
17. Begrafenis van Augustinus 


De schilder en de prior komen met elkaar overeen dat het leven van de Heilige Augustinus in 17 fresco’s op de muren van de apsis wordt afgebeeld, op de vier gewelfdelen van de apsis worden de evangelieschrijvers geportretteerd, op de pilasters van de triomfboog worden heiligen en profeten geschilderd en op de boog afbeeldingen van Jezus Christus en zijn leerlingen.

Voor de bezoeker die in de kerkbanken blijft zitten, zijn de fresco’s van de Storie di Sant’Agostino nauwelijks zichtbaar. Het zicht wordt hem ontnomen door het hoogaltaar met daarop het geschilderde paneel van de Kroning van Maria in de hemel door Piero Pollaiolo. Wie onder leiding van de gids achter het hoogaltaar komt, staat midden in de hagiografie van kleurrijke beelden. De scènes van het verhaal zijn logisch geordend, van links naar rechts en van onder naar boven. Deze ordening is ongetwijfeld een symbolische verwijzing van het lagere naar het hogere, van het lichamelijke naar het geestelijke, van het aardse naar het hemelse.

Top 

1. Augustinus bezoekt de lagere school in Thagaste

Gozzoli 01a The school of Thagaste / de  lagere school in Thagaste 

Augustinus bezoekt de lagere school in Thagaste 

algemeen
De eerste afbeelding is een groot rechthoekig tafereel bestaande uit twee simultaanscènes. Links zien we hoe de ouders van Augustinus, Patricius en Monnica, hun zoon komen aanmelden en overdragen aan een bebaarde leermeester. De geloofsovertuiging van beide ouders is verschillend. Monnica is katholiek (en eeuwen later heilig verklaard, vandaar de aureool), Patricius is niet gelovig. Beide ouders stralen in hun gelaatsuitdrukking en gebarentaal liefdevolle zorgzaamheid uit. Monnica wijst met haar linkerhand naar haar zoon, Patricius vraagt met zijn linkerhand om bescherming. De figuren achter de ouders zijn, vanwege de gebonden groepsopstelling, waarschijnlijk familieleden van de ouders. En de kleine Augustinus? Dat is een keurige jongen. Netjes gekleed en goed gekamd, laat hij met zijn armen over elkaar zien hoe braaf hij is. Aan de rechterzijde van de afbeelding wordt een van oudsher bekend didactisch principe uitgebeeld, namelijk “wie goed zijn best doet wordt beloond, wie dat niet doet, wordt gestraft”. Dezelfde leermeester hanteert hier met de ene hand de zweep om de blote billen van een deugniet (gedragen door een oudere leerling) te bewerken en met de andere hand wijst hij op de kleine Augustinus, die wel ijverig heeft gewerkt. Hij loopt met zijn leermeester mee en op een kleine lei laat hij aan ons zien dat hij de letters van het alfabet onder de knie heeft.

specifiek

De school, onder de bogen van de open loggia, laat nog een didactisch principe zien, namelijk “de oudere helpt de jongere”. Op drie plaatsen is te zien hoe de ene leerling de andere op weg helpt met lezen en schrijven. Het geheel speelt zich af binnen een gefantaseerde architectonische omgeving, geïnspireerd op gebouwen uit Florence en Rome. Deze bouwkundige achtergrond bevat voor Gozzoli de nodige lijnperspectivische uitdagingen. Heel fraai is het doorkijkje naar de stadspoort, waar het lijkt alsof de poortwachter met zijn hond een (blote) duivelachtige figuur de toegang weigert. Een verwijzing naar het uitbannen van het kwaad of het weren van gevaarlijke ziekten zoals de pest? Het laatste lijkt, gezien de actuele situatie in San Gimignano, het meest aannemelijk. Het feit dat deze kleine scène op het vluchtpunt van het centraalperspectief staat, wijst erop dat Gozzoli er veel belang aan hechtte. Compositorisch heeft Gozzoli een zekere harmonie bereikt door de massa’s van de twee scènes met elkaar in evenwicht te brengen. Terwijl de linkergroep compact en verticaal is opgesteld (de verticaliteit wordt in het gebouw erachter doorgezet) is de rechtergroep meer verspreid en horizontaal gericht, zoals ook de gebouwen erachter. Juist aan deze uitwerking is de hand van de meester te herkennen, niet aan de uitvoering, want die liet hij in dit geval over aan Piero Francesco Fiorentino, een van zijn medewerkers.

Top 
 

2. Augustinus begint zijn studie bij de retor in Carthago

Gozzoli 02a Augustine is admitted to the University at Carthage / Augustinus begint zijn studie in Carthago

Augustinus begint zijn studie bij de retor in Carthago

algemeen
Gozzoli situeert de opleiding bij de retor in zijn eigen tijd, midden 15de eeuw, waarin er in West-Europa een aantal universiteiten tot bloei was gekomen. Dit verklaart de veel gebruikte titel “Augustinus op de universiteit van Carthago”.Volgens de traditie studeerde Augustinus hier de zeven vrije kunsten: een leerprogramma dat bestond uit een trivium (grammatica, retorica en logica) en een quadrivium (aritmetica, geometrica, astronomia en musica). De topstudie theologica was slechts voor enkelen weggelegd. Deze afbeelding heeft in de loop van de tijd aan de rechterzijde een flinke beschadiging opgelopen.

specifiek
We zien Augustinus geknield voor een docent, terwijl hij luistert naar een gedeelte uit een leerboek. De docent is herkenbaar aan zijn beroepskleding: een wijde witte toga, een brede rode schouderkap, een geplooide witte kraag en het karakteristieke hoofddeksel met de gesegmenteerde band. Kennelijk luistert Augustinus niet slechts. Aan zijn handgebaren te zien lijkt het alsof hij ook iets wil toelichten. Naast de docent zit een bestuurder van de hogeschool. Hij kijkt met een argwanende blik naar het tafereel, terwijl hij in zijn handen een boek met een leren omslag heeft. Is er hier sprake van een toelatingsexamen en wacht de bestuurder nog even met het inschrijven van de naam van de nieuwe student? Het lijkt er wel op, want zowel de jongere studenten in de deuropening als de oudere links op de voorgrond luisteren gespannen mee.

Gozzoli maakt in deze voorstelling weer gebruik van een architectonische achtergrond, aan de linkerkant gesloten en aan de rechterkant open, met een doorkijkje naar de stad. Dit is ten aanzien van het kleurgebruik geraffineerd, want juist tegen de grijsblauwe kleuren van de binnenruimte komt het heldere oranje sterk naar voren. Vanwege het streven naar harmonie is het mogelijk dat op de beschadigde plaats aan de rechterkant een staande figuur is weggevallen, gekleed in lange geplooide bruine kleding zoals die van de knielende Augustinus. Zou dat soms Augustinus’ beschermheer en financier Romanianus zijn geweest, die hier zijn protégé komt aanmelden? Het zou een logisch vervolg zijn op de eerste afbeelding waar Augustius’ ouders hem aanmelden op de lagere school. De afbeelding toont ons een onderdanige, gehoorzame en toegewijde jongeman, die toen al werd bewonderd en benijd. Rond 375 studeerde Augustinus af en werd leraar in de retorica (375-386).

Top 

3. Monnica bidt voor haar zoon

Gozzoli 03a St. Monnica is praying for her son, Augustine is leaving her / Monnica bidt

Monnicia bidt voor haar zoon

algemeen
We zien hoe moeder Monnica in 383 het afscheid van haar zoon beleeft. Augustinus had, ernstig twijfelend aan de goede wil van de hem toevertrouwde leerlingen in Carthago, besloten zijn carrière voort te zetten in Rome. De afbeelding, die meerdere malen is gerestaureerd, valt uiteen in twee simultane scènes.

specifiek
Aan de linkerkant zien we Monnica in een gotische kapel, geknield voor een altaar met een polyptiek waarin een madonnabeeldje is te zien. Gesteund door enkele vrouwen vraagt zij de Moeder Gods om haar zoon te beschermen tijdens zijn reis over de Middellandse Zee. Aan de rechterkant staat zij geflankeerd door een van de vrouwen buiten de kapel om haar zoon te zegenen. Evenals de twee kinderen die bij haar staan, toont zij, zoals elke moeder onder die omstandigheden, in haar houding, haar gelaat en haar gebaar, haar verdriet en haar angst.
Het is typerend dat de schilder het geloof van Monnica onmiddellijk verbindt met een katholieke architectonische omgeving zoals deze gotische kapel, terwijl hij bij het afbeelden van Augustinus nog klassieke fantasiearchitectuur gebruikte die kon doen denken aan het Romeinse Thagaste en Carthago.

 

Top

4. Vertrek uit Carthago

Gozzoli  04a St. Augustine sails from Carthage to Rome / vertrek uit Carthago

Vertrek uit Carthago
algemeen
Dit is niet de originele afbeelding maar een schildering die later is aangebracht. De originele afbeelding, evenals de sinopia (schets in houtskool), was zo beschadigd dat er een geheel nieuwe scène moest worden geschilderd.

specifiek
Het is duidelijk te zien dat Gozzoli’s verfijning qua compositie en kleurgebruik ontbreken: hier is een vrij directe schilderstijl zichtbaar. We zien hoe Augustinus, vergezeld van enkele zeelieden en getrouwen de overtocht maakt. Vooralsnog is het onduidelijk of zijn concubine en hun zoon Adeodatus die met hem mee gingen, ook in de boot aanwezig zijn. De overtocht wordt duidelijk verbeeld doordat de achtersteven nog het Afrikaanse land raakt en de voorsteven reeds de kust van Italië. De vorm van de boot houdt het midden tussen een Romeins en een 17e-eeuws zeilschip.

Top

5. Aankomst in Ostia

Gozzoli 05a  St. Augustine arrives in Ostia / aankomst Ostia

Aankomst in Ostia
algemeen
Ook dit fresco is aan de onderzijde in de loop der tijden meermalen gerestaureerd. De oorspronkelijke kleding van de meest linkse figuur was lang tot op de sandalen, en ook de stand van de benen van de jongeling met het zwaard was oorspronkelijk anders. Het is trouwens maar de vraag of we hier te maken hebben met de oorspronkelijke voorstelling of dat we hier kijken naar een later aangevulde sinopia.

Augustinus, gekleed als docent, wordt hier waarschijnlijk verwelkomd door een hooggeplaatst persoon uit de manichese gemeenschap in Rome. Wie zijn er verder nog aanwezig? Natuurlijk de bootslieden in het schip, maar interessanter zijn de twee figuren links. De jongeman met het zwaard zou Augustinus’ zoon Adeodatus kunnen zijn, want hij lijkt sprekend op Augustinus: dezelfde tengere lichaamsbouw, dezelfde fijne gelaatstrekken, dezelfde ogen, dezelfde haarkleur en dezelfde haarsoort. Met zijn zwaard werpt hij zich op als de beschermer van de expeditie. Zou de vrouw achter de vermoedelijke Adeodatus dan de concubine van Augustinus zijn die zorgzaam het samengebonden linnengoed aan wal draagt?

specifiek
De landschappelijke achtergrond die Gozzoli hier gebruikt, is zeker niet die van Ostia, maar veeleer het heuvelachtige Toscaanse landschap met boerenhoeven en olijfbomen. Schilderkundig vormt dit landschap wel een mooie oplossing. De horizontale compositie van de figuren contrasteert fraai met de diagonalen van de touwen naar de mast en de diagonaal die wordt gevormd door de heuvel en de grote boom. Binnen dit gegeven zit weer een mooie manier van aflopend vormrijm, namelijk de horizontale lijn van de hoofden, die verkleind herhaald wordt in de ra en in het kraaiennest van de boot. Het compositiecontrast wordt versterkt door het complementaire kleurcontrast dat gevormd wordt door het groen van het landschap en het rood-oranje in de kleding. Perspectivisch maakt Gozzoli hier geen gebruik van een architectonisch lijnperspectief, maar van de zogenoemde verkleining. Dat wordt goed in beeld gebracht door de drie steeds kleiner wordende gebouwen op de heuvel. Een topfresco van een toprenaissancist.

Top

6. Augustinus doceert retorica in Rome

Gozzoli 06a St. Augustine's teaching in Rome / Augustinus doceert in Rome

Augustinus doceert retorica in Rome
algemeen
Dit fresco valt op door de compositieopzet die paralel loopt met het centrale lijnperspectief. Deze combinatie zorgt ervoor dat het tafereel symmetrisch of spiegelbeeldig van opbouw is, waardoor het uiterst harmonieus overkomt. De lijnen van de marmeren tegels en de lijnen die gevormd worden door de figuren links en rechts, portretten van bekende en minder bekende manichese vrienden van Augustinus, komen samen bij Augustinus, en wel in zijn hart.

specifiek
Augustinus vormt het centrum van deze afbeelding. De lijnen van de marmeren tegels op de vloer en de cassetten in het plafond vormen richtingaanwijzers naar de geleerde. Hij is retor (leraar in de welsprekendheid): een leerling aan zijn rechterhand toont dit duidelijk door zijn open leerboek naar de toeschouwer te draaien.
De fraaie symmetrie van de klassieke zuilen en de medaillons wordt verrassend onderbroken door de doorkijkjes. Links is een stukje Rome te zien met de achterzijde van het Pantheon en rechts de stadsmuur, de piramide van Cestius en het heuvelland dat erachter ligt. Zou de slingerende weg door de heuvels al een verwijzing zijn naar Augustinus’ vertrek uit Rome en zijn reis naar Milaan? Opmerkelijk is ook de aanwezigheid van de hond in de collegezaal. Zouden we hier te maken hebben met een herdershond, dat wil zeggen: met een verwijzing naar Augustinus’ toekomstige pastorale taak binnen de kerk?
Als retor bleef Augustinus slechts één jaar (383) in Rome. Als docent werd hij slecht betaald, terwijl hij in zijn baan als hofredenaar van keizer Valentianus II weinig voldoening vond. De retorica in het laat-romeinse rijk was voor een groot gedeelte verworden tot holle frasen, doelloze spitsvondigheden en mooipraterij.

Top

7. Vertrek naar Milaan

Gozzoli 07a St. Augustine departing for Milan / Augustinus' vertrek naar Milaan

Vertrek naar Milaan
algemeen
Dit is een bijzonder fresco vanwege de aanwezigheid van een door engelen gedragen cartouche aan de bovenzijde, waar de opdrachtgever Dominico Strambi in het zonnetje wordt gezet. In de tekst staat dat Dominicus dit heiligdom op eigen kosten heeft laten schilderen door de beroemde Benozzo Gozzoli.

Deze afbeelding, ontworpen door Gozzoli en uitgevoerd door Fiorentino, wijkt enerzijds af van de historische gegevens, omdat Augustinus vanwege zijn prestigieuze benoeming tot stadsretor van Milaan (384) met de keizerlijke koets gereisd zou hebben. Anderzijds laat de afbeelding wel zien dat Augustinus een belangrijk persoon was geworden die omringd door familie, volgelingen, schrijvers en stenografen naar Milaan vertrok.

specifiek
Het fresco lijkt meer op een adellijke 15e-eeuwse pelgrimage dan op een reis naar een nieuwe werkgever. Het is zeker niet ondenkbaar dat het idee van een pelgrimage heeft meegespeeld in de samenstelling van het decoratieprogramma door Strambi en Gozzoli omdat deze tocht voor Augustinus uiteindelijk zou leiden tot zijn bekering tot het katholieke geloof. De aanwezigheid van de engelen zou dan ook meer betekenis krijgen. De jongen die we eerder hebben aangeduid als Adeodatus is ook hier weer aanwezig. Hij loopt naast Augustinus als begeleider en beschermer van zijn vader. Een ridder met schildknaap: geen ongewoon beeld in die dagen.

Beeldend bekeken heeft ook deze afbeelding weer een symmetrische compositie, nu echter niet door middel van lijnperspectief of een harmonieus compositieschema, maar door de toepassing van de dynamica en statica in de enscenering. Het dynamische middenblok van de reizigers wordt geflankeerd door de statische zijblokken van de Romeinse burgers aan de linkerzijde en niemand minder dan de schilder Benozzo Gozzoli (in het rood) en zijn helpers aan de rechterzijde. Verscheidene onderzoekers hebben immers aangetoond dat hier sprake is van een portret van de schilder. Dat de linkergroep bestaat uit Romeinse burgers, wordt verbeeld door de stad Rome op de achtergrond, herkenbaar aan het Pantheon en het piramidale graf van Cestius. Het achterliggende Toscaanse landschap heeft behalve dieptewerking door middel van verkleining ook een simultaanfunctie in het verhaal: de reizigers zijn namelijk opnieuw te herkennen in de stoet die rechts een heuvel op rijdt. De aanwezigheid van de hond als metgezel van Augustinus is al eerder verklaard.

Top

8. Aankomst in Milaan

 Gozzoli 08 Arrival of St. Augustine in Milan / aankomst van Augustinus in Milaan

Aankomst in Milaan
algemeen
Hier keert Benozzo Gozzoli terug naar de architectonische omgeving. Opnieuw is er sprake van een simultaanbeeld: binnen het architectonische geheel spelen zich drie scènes af.

Midden op de voorgrond zien we Augustinus die zojuist is aangekomen in Milaan. Hij heeft zijn reismantel nog aan en een bediende ontdoet hem van zijn sporen. De jongeman die we eerder Adeodatus hebben genoemd, heeft zich over Augustinus’ paard ontfermd en de andere reisgenoten maken, enigszins vermoeid, kennis met de Milanese burgers onder de loggia. De tweede scène speelt zich af onder de loggia. Daar zien we de geknielde Augustinus die onderdanig kennismaakt met een oosters aandoende wijsgeer die weer geflankeerd wordt door een westers aandoende filosoof. Helemaal rechts zien we de derde scène, de begroeting tussen Augustinus en Ambrosius, de bisschop van Milaan.

specifiek
De loggia, waar de scènes zich afspelen, is zeer waarschijnlijk de loggia van het palazzo Lanzi in Florence zoals die er in de 15e eeuw uitzag. Gozzoli heeft van dit gebouw in zijn compositie geraffineerd gebruik gemaakt. Terwijl de perspectieflijnen van het gebouw allemaal verwijzen naar Augustinus, vormt het ritme van de gewelven een herhaling van het ritme van de personen eronder. Het groen van de gewelven contrasteert mooi met het complementaire rood-oranje in de kleding van de personen en brengt evenwicht in het kleurengamma van de totale afbeelding. De combinatie van rood en groen wordt trouwens herhaald in de marmeren tegelvloer, een vloer die in meer afbeeldingen voorkomt. Het rood-bruine gebouw links op de achtergrond met de daarachter gelegen torens moeten we waarschijnlijk omschrijven als noodzakelijke fantasiearchitectuur. Zo kan de schilder een doorkijkje realiseren waardoor de voorstelling vanwege de luchtpartij een dieper perspectief krijgt. Waarschijnlijk hebben de vierkante torens van San Gimignano wel voor de nodige inspiratie gezorgd.

Top 

 

9. Ontmoetingen met Ambrosius

Gozzoli 09 Meetings with Ambrose / Ontmoetingen met Ambrosius

Ontmoetingen met Ambrosius
algemeen
Hier zien we drie simultane scènes van Augustinus’ geleidelijke maar totale bekering tot het katholieke geloof waarbij Ambrosius een rol speelde.

De linkerscène heeft niets van een beleefdheidsbezoekje van de pas benoemde stadsretor Augustinus aan bisschop Ambrosius. Zij voeren begeleid door vele handgebaren een twistgesprek dat zo hoog oploopt, dat de secretaris van Ambrosius de boeken moet raadplegen. We zien in het middengedeelte Augustinus’ moeder Monnica neergeknield voor de bisschop. Zij luistert naar hem. Wil zij aan Ambrosius steun vragen met het oog op de bekering van haar zoon? Het verschil in houding tussen haar en haar zoon ten opzichte van Ambrosius maakt veel duidelijk. Het rechtergedeelte van het fresco is helaas aangetast door vocht en daardoor in een slechte staat. Maar nog juist zichtbaar is hoe Monnica’s gebed wordt verhoord. Zittend onder de preekstoel van Ambrosius wordt Augustinus geraakt door diens preken. Hij luistert, evenals de groep vrouwen.

specifiek
De architecturale achtergrond behoort niet tot het beste dat Benozzo Gozzoli in San Gimignano heeft geschilderd. De symmetrie van de twee doorkijkjes is saai en komt enigszins gekunsteld over. De drie gebouwen corresponderen nauwelijks met de drie scènes. Stelt het hoge gebouw links boven de zittende Ambrosius zijn bisschoppelijk paleis voor? De beide kerktorens in het doorkijkje op de achtergrond vormen in elk geval wel een verwijzing naar zijn functie. Het balkenplafond, dat in het bovenste gedeelte van het middelste gebouw is geschilderd, is perspectivisch onjuist. Is hier een leerling bezig geweest, ontsnapt aan het kritische oog van zijn meester? Of hebben we hier te doen met een reducerend perspectief waarbij de ontwerper rekening probeerde te houden met het standpunt van de toeschouwer? De afbeelding zit immers wel enkele meters boven ons hoofd! Wel vragen, geen antwoorden.

Top

10. Augustinus leest Paulus

Gozzoli 10 Augustine is reading St Paul / Augustinus leest Paulus

Augustinus leest Paulus
algemeen
Onder de indruk geraakt van Ambrosius’ bijbeluitleg pakt Augustinus de boeken van de Heilige Schrift opnieuw op. Ambrosius had hem aangeraden het boek Jesaja te lezen, maar Augustinus kon hiermee niet uit de voeten. Dan krijgt van zijn mentor Simplicianus het advies om Paulus’ brief aan de Romeinen te lezen.
In de Confessiones beschrijft Augustinus zijn bekering als volgt: “... Toen hoorde ik ineens in een huis bij ons in de buurt iemand telkens opnieuw zingen: “Pak het maar en lees het maar, pak het maar en lees het maar.” ... Ik rende dus gauw terug naar die plek waar Alypius zat, want daar had ik het boek met de brieven van de apostel Paulus laten liggen toen ik hem had achtergelaten. Ik greep het, sloeg het open en las zwijgend de eerste de beste tekst waar mijn oog op viel: “Laten we ons onthouden van zwelgpartijen en drinkgelagen, van ontucht en losbandigheid en van twist en nijd. Bekleed u liever met de Heer Jezus Christus, en vertroetel uw lichaam niet zo, dat het nog meer gaat begeren.” (Rom. 13:13) Ik had geen behoefte om verder te lezen en dat was ook niet nodig.....” (Conf. 8, XII, 28-30)

Op de afbeelding zien we hem geconcentreerd lezen en mediteren terwijl een stralenbundel uit de hemel hem inspireert. Zou dit licht ook de hemelse stem symboliseren die hij hoorde zeggen: “tolle, lege”: “pak en lees”? De figuur rechts naast Augustinus is zijn vriend Alypius. Met een handgebaar lijkt deze duidelijk te maken dat Augustinus bezig is de juiste woorden te lezen. Links van Augustinus blijven enkele leerlingen op eerbiedige afstand van dit bijna heilige moment.

specifiek
De achtergrond verduidelijkt de scène op de voorgrond. Terwijl links achter Augustinus nog de stadsmuren van Milaan staan, kijken we rechts al in zijn toekomst. Augustinus heeft de brieven van Paulus lukraak opengeslagen en leest. Overtuigd door de vermanende woorden van Paulus geeft Augustinus zich over. Niet lang daarna zal hij zich in 387 in de Paasnacht door Ambrosius laten dopen. De kloosterkerk op de achtergrond vormt een duidelijke vooruitblik op zijn latere leven.
Deze tweedelige achtergrond wordt streng gescheiden door een boom die links donker en rechts licht van kleur is. De boom der kennis van goed en kwaad? Gezien het feit dat Augustinus nog aan de donkere kant zit en zijn vriend aan de lichte kant staat, vanwege de sombere muren van de stad ten opzichte van het vrolijke landschap, maar ook vanwege het rozenhek en de bloemen aan de rechterkant, kan men concluderen dat de boom uit het aardse paradijs hier een symbolische plaats heeft gekregen.

Top

11. Doop

Gozzoli 11 Augustinus' Doop / Baptism of Augustine

Doop
algemeen
Dit fresco neemt samen met de bekeringsscène een centrale plaats in. Beiden staan op de middelste rij aan weerszijden van het raam op de achterwand van de apsis, en ze zijn in tegenstelling tot andere scènes vanuit het schip van de kerk goed zichtbaar. We kunnen hieruit niet anders concluderen dan dat Strambi en Gozzoli deze scènes wilden benadrukken. We zien hoe een naakte Augustinus in de doopkapel van de Milanese kerk door bisschop Ambrosius wordt gedoopt. Door zijn verdere leven zal hij een voorbeeld worden voor vele christenen. De aureool met zijn naam, Sanctus Augustinus, verwijst al naar zijn heiligverklaring na zijn dood.

De acht wanden van de doopkapel verwijzen altijd naar het cijfer acht als symbool van de volmaaktheid. De Heer is immers verrezen op de dag ná de Sabbat, daarom is onze zondag tegelijk 8ste en 1ste dag. Door de dood en verrijzenis van Christus in de Paasnacht, het begin van de 8ste dag, worden christenen deelgenoot van Christus’ verlossing. Catechumenen werden bij voorkeur in de Paasnacht gedoopt. Acht is symbool voor de hoop op verrijzenis en eeuwig leven. De octagonale vorm van de doopkapel komt al in vroeg-christelijke doopkapellen voor met dien verstande dat de vroeg christelijke kapellen voorzien waren van een verdiept doopbassin in plaats van de hier aanwezige doopvont.

specifiek
Onder de doopgetuigen herkennen we de heilige Monnica en Augustinus’ vriend Simplicianus, beiden met aureool, alsmede een oudere persoon die misschien de Griekse filosoof Marius Victorinus voorstelt, en uiterst rechts Domenico Strambi, de opdrachtgever van Gozzoli en prior van het Augustijns convent van San Gimignano. Strambi en de filosoof houden samen het Augustijnse habijt voor de dopeling gereed: een witte en zwarte mantel. De leren riem is niet zichtbaar. De groep aan de linkerzijde zijn de wereldse getuigen van de doop.
Tegen de achterwand van de kapel staat de tekst TE DEUM LAUDAM[US] en TE DOMINU[M] CONFITEM[UR], de eerste regels van het Te Deum laudamus, een beurtzang die volgens de gallisch-spaanse traditie uit de achtste eeuw voor deze gelegenheid door Ambrosius en Augustinus zou zijn gecomponeerd. Het Te Deum behoort samen met het Gloria in excelsis tot de oudste kerkelijke gezangen. Het is een feestelijk lof- en danklied dat op zon- en feestdagen als afsluiting van de metten (het morgenofficie) in de kloosters wordt gezongen.

De open architectuur van de doopkapel met de acht zuilen wordt herhaald in de open kring van acht personen. We mogen aannemen dat hier sprake is van een dubbele symbolische betekenis: het openstaan van de katholieke kerk voor iedereen en het getal acht dat in de bijbel staat voor het paradijs.
Op de doopvont staat een datum: A DI PRIMA D’APRILE MILLE CCCCLXIIII (Eerste Paasdag 1 april 1464). De datum verwijst niet alleen naar de Eerste Paasdag in 387 toen Augustinus werd gedoopt, maar ook naar het onderbreken van Gozzoli’s werkzaamheden vanwege de dreiging van de pest. Strambi vond het belangrijker dat zowel de dom van San Gimignano als de Sant’Agostino werden voorzien van een afbeelding van de Heilige Sebastiaan, de schutspatroon tegen de gevreesde pest.

Top

12. Legenden rond Augustinus

Gozzoli 12  3 legends St. Augustine and the Holy Trinity the Visit to the monks of Mount Pisano Augustine explaining the Rule / Legenden rond Augustinus

Legenden rond Augustinus
algemeen
Deze drie simultane scènes berusten niet op historische gegevens, maar vinden hun oorsprong in middeleeuwse verhalen en legenden. Deze vertellen dat Augustinus na de dood van zijn moeder voor korte tijd naar Toscane terugkeerde om daar de Orde der Augustijnen te stichten. De werkelijkheid is anders want Augustinus stichtte zijn eerste kloostergemeenschap in Noord-Afrika. Ook het beroemde verhaal over Augustinus en het kindje aan het strand is een laat-middeleeuwse legende.

De stichting van de Orde der Augustijnen wordt verbeeld door middel van een bezoek dat Augustinus brengt aan de heremieten van Montepisano in Toscane. Deze ontmoeting is boven in het midden van de afbeelding te zien. De zittende Augustinus belooft de verzamelde kluizenaars een klooster om daar met behulp van zijn Regel een kloostergemeenschap te beginnen. De scène verwijst wellicht naar het jaar 1256, het jaar van de Magna Unio, waarin Paus Alexander IV verschillende groepen kluizenaars die leefden volgens de Regel van Augustinus, verenigde tot de Ordo (Eremitarum) Sancti Augustini.
Het klooster ligt op de top van de berg. Het heeft de bekende Romaanse samenstelling, namelijk een kloostergebouw met kerk en kruisgang. Het is nauwelijks verrassend dat de vorm en de voorgevel van de kloosterkerk veel lijken op het gebouw waarin de schilder zelf aan het werk is: de Sant’Agostino.

Rechts in de afbeelding zien we hoe Augustinus zijn Regel aan zijn medebroeders uitlegt. De Regel die bestaat uit acht korte hoofdstukken, is de oudste monastieke Regel van West-Europa. Ze handelt over armoede, naastenliefde, gehoorzaamheid, gebed, bijbelstudie, apostolisch werk en arbeid, alle uit te voeren in eenvoud en bescheidenheid. De vruchtboom boven hun hoofden kan een verwijzing zijn naar de vele vruchten die Augustinus' leer mag voortbrengen.

De derde scène speelt zich links op de voorgrond af en verbeeldt een in de late middeleeuwen populaire legende. Augustinus zou eens, wandelend langs het strand en mediterend over het mysterie van de goddelijke Drie-eenheid, een kind hebben gezien dat bezig was de zee leeg te scheppen door het water in een kuiltje op het strand over te gieten. Toen Augustinus het kind (Jezus) het onmogelijke van die poging uitlegde, antwoordde het kind dat het nog veel onmogelijker was het raadsel van de goddelijke Drie-eenheid te begrijpen. Deze legende werd in de Middeleeuwen veel gebruikt om het onoverbrugbare verschil tussen geloven en weten uit te leggen. De schilder wijst nog eens uitdrukkelijk op het mysterie door rond het Jezuskind drie keer een drietal schelpen te schilderen, evenals drie eieren in een nestje.

specifiek
Gozzoli heeft het terrassenperspectief gebruikt om drie scènes neer te zetten en de afbeelding veel diepte te geven. Hij is daarbij wel gestoten op het belangrijkste probleem van het terrassenperspectief: het behoud van het geheel. Daarin is hij niet zo best geslaagd. Je zou deze afbeelding zonder veel bezwaren kunnen verknippen tot drie losse afbeeldingen, omdat elke scène een aparte achtergrond heeft. De legende met het kind speelt zich af tegen een bosrand, het overhandigen van de Regel heeft een gotisch klooster als achtergrond en de ontmoeting met de heremieten vindt plaats in een berggebied. Hoe moeilijk het is om deze locaties samen te brengen, blijkt wel uit de verhoudingen: de bosrand heeft wel heel kleine bomen ten opzichte van de bergen en het gotische klooster is ten opzichte van de bergen veel te groot. Gozzoli heeft dit zeker gezien, want hij heeft geprobeerd de scènes door een slingerend pad met een wandelende monnik te verbinden en ze te scheiden door middel van twee lange dunne bomen. Toch is dit een zeer interessant fresco, te meer vanwege de stad uiterst links op het schilderij, die gelijkenis vertoont met de “torenstad” San Gimignano. 

Top 

 

13. Dood van Monnica

Gozzoli 13 the death of Monnica / Dood Monnica

De dood van de Heilige Monnica
algemeen
Dit is het ingewikkeldste fresco van de hele cyclus vanwege de verschillende simultane scènes en de symbolische verwijzingen. In 388 had Augustinus besloten samen met zijn volgelingen, onder wie zijn moeder en zoon, terug te keren naar Noord-Afrika om daar een spirituele gemeenschap te vormen. Aangekomen in Ostia werd hij door oorlogsgeweld verhinderd de oversteek te maken. Noodgedwongen, maar ook omdat hij in Rome voor zijn studie gebruik kon maken van verschillende bibliotheken, wachtte hij op gunstiger tijden. In Ostia werd zijn moeder Monnica ziek en stierf korte tijd later. Zij werd naar haar eigen wens begraven op het kerkhof van Ostia. Een deel van haar grafsteen is teruggevonden.

In de centrale scène zien we de Heilige Monnica die in haar laatste uren wordt bijgestaan door onder anderen haar zoon Augustinus. Hij staat links met een voet op de bedverhoging en leest zijn moeder voor. De monnik rechts van het bed is de opdrachtgever Strambi die zich hier voor de tweede maal heeft laten vereeuwigen. De figuur uiterst links in een rood gewaad die vertwijfeld de handen ineenslaat, zou Adeodatus kunnen zijn, die zeer aangeslagen was bij het overlijden van zijn grootmoeder.

De stervende Monnica kijkt het kind Jezus, dat haar komt halen, recht in de ogen. Boven in de afbeelding zien we hoe Monnica omgeven door een grote mandorla door vier engelen wordt meegevoerd naar de hemel. We moeten aannemen dat de groep vrouwen achter het bed behoren tot de volgelingen of zusters van de Heilige Monnica gezien het feit dat zij, op één uitzondering na, op dezelfde manier zijn gekleed als de stervende. Overigens geldt niet de Heilige Monnica als stichteres van de vrouwelijke tak van de Orde der Augustijnen maar Augustinus zelf.

In de loggia, links boven, zien we het gesprek dat Augustinus kort vóór het overlijden van zijn moeder met haar voerde. Het verwijst naar de beroemde passage in de Confessiones waarin hij de unieke ervaring probeert te beschrijven waarin zij beiden “boven hun lichaam uitstegen” (Conf. 9,X,23-25). De handgebaren en de hoge plaatsing van de scène versterken hun bijzondere ervaring.

Rechts in de afbeelding kijken we door een open zuilengalerij naar de zee en zien we Augustinus de oversteek naar Afrika maken. Gozzoli schildert Afrika af als een ruw en onherbergzaam land gezien de kale en hoge rotsen op de achtergrond. Augustinus zit achter in de boot en met de bijbel in de hand neemt hij afscheid van Rome. Achter hem is nog juist de heilige Simplicianus zichtbaar.

specifiek
Het is wonderlijk hoe Gozzoli hier de binnen- en buitenruimte met elkaar heeft weten te verbinden en er betekenis aan heeft kunnen geven. Monnica sterft in een paleisachtige ruimte. De schilder heeft de sterfkamer slechts gedeeltelijk, maar open naar de toeschouwer weergegeven, zodat de toeschouwer wordt betrokken in het verhaal. Gelijktijdig heeft hij de stervende Monnica zo geplaatst, dat zij door een opening in de wand zicht heeft op de zee en op haar geboorteland Noord-Afrika. Op geraffineerde wijze laat hij de tegelvloer doorlopen, waarmee hij de toeschouwer ongemerkt meevoert van binnen naar buiten: naar de galerij, naar zee, naar Afrika.

De drie kleinere nevenscènes lijken vooral noodzakelijk voor de compositie. Zo is daar een vrouw – zittend, want in die houding zit ze de toeschouwer niet in de weg - met kind op de voorgrond. Zij heeft de functie van een repoussoir, een voorzetstuk dat een brug vormt tussen de wereld van de toeschouwer en de wereld binnen de voorstelling. Dat zij er niet direct bij hoort, is duidelijk te zien aan haar afwijkende kleding en aan het feit dat zij met de rug naar de gebeurtenis toezit. Met haar blik op de stervende vormt zij een richtingwijzer voor de toeschouwer. Tegelijkertijd kan zij echter ook op symbolische wijze het moederschap benadrukken: Monnica heeft haar zoon Augustinus vanaf zijn kinderjaren intensief gevolgd en hem tot aan haar sterfbed met zorg omgeven.

Een andere nevenscène speelt zich af in de rechterbenedenhoek. We zien daar hoe een kind met zijn hond bezig is een ander kind weg te jagen. Het is een bekend gegeven dat het heidendom in de middeleeuwen wel werd uitgebeeld door een naakt kind als verwijzing naar de naakte cupido uit de klassieke mythologie. Vanwege de plaatsing van dit tafereel, recht onder Augustinus’ overtocht naar Afrika, kan het verwijzen naar Augustinus’doel: het ongeloof in zijn vaderland te verjagen. In werkelijkheid hanteerde Augustinus liever een duidelijk geloofsonderricht door middel van preken dan geweld.

De derde nevenscène, de visser op zee, doet denken aan de opdracht die Jezus Christus zijn apostelen meegaf: hij zou ze vissers van mensen maken (Mt. 4,19). Dit tafereeltje verwijst dan naar de nieuwe apostolische opdracht die Augustinus in zijn vaderland gaat uitvoeren. Hij wordt in 391 door bisschop Valerius van Hippo Regius tot priester gewijd en in 396 tot bisschop van Hippo Regius. In deze stad sticht hij zijn eerste klooster, vlak naast de kerk.

Top 

 

14. Bisschop Augustinus zegent de gelovigen

Gozzoli 14a St. Augustine blesses the people of Hippo Regius / Bisschop Augustinus zegent zijn gelovigen

Bisschop Augustinus zegent de gelovigen van Hippo
algemeen
Dit ernstig beschadigde fresco stelt de afsluitende scène uit de wijdingsdienst van de nieuwe bisschop van Hippo voor. We kunnen dit afleiden uit de aanwezige kerkgangers. De knielende vrouwen zijn feestelijk gekleed in kleurrijke lange gewaden en zij dragen sieraden in het haar. Zij hebben hun kinderen meegebracht, die voorop staan om de zegen te ontvangen. Ook de aanwezigheid van zijn medebroeders, uiterst links, verwijst naar Augustinus’ wijding. Augustinus. De man links op de voorgrond is bisschop Valerius, zijn voorganger en collega in Hippo Regius. Valerius draagt een lange zogenoemde wijsgerige grijze baard, wellicht een verwijzing naar zijn Griekse nationaliteit.

specifiek
Het is jammer dat het fresco aan de rechterzijde ernstig is beschadigd. Daardoor is Augustinus in zijn bisschoppelijk gewaad slechts aan zijn mijter te herkennen. We zien nog wel hoe de zojuist benoemde bisschop met het vredesteken zijn zegen geeft.
In de achtergrond herkennen we Gozzoli’s voorliefde voor de toepassing van een centraal lijnperspectief om de voorstelling diepte te geven. Hier is een echte meester aan het werk: hij laat ons - heel ongebruikelijk - de voorstelling zien vanaf het priesterkoor van de kerk in de richting van het altaar. Dat is handig, want hiermee kon hij de diepte van de kerk maximaal benutten. De lange perspectieflijnen komen samen bij het kruisbeeld op het altaar. Daarmee krijgt niet de nieuwe bisschop, maar de gekruisigde Christus alle aandacht, conform Augustinus’ nieuwe, nederige houding. Vergelijk dit eens met het lijnperspectief in het fresco van Augustinus als retor, waarin de lijnen samenkomen in het hart van de wereldse Augustinus.

Wat in dit fresco bijzonder opvalt, is de grote betrokkenheid van de toeschouwer. Hij beleeft deze gebeurtenis van zo dichtbij, dat hij bijna samen met het volk kan knielen om ook de zegen te ontvangen. Dat de toeschouwer echt dichtbij is, laat bisschop Valerius zien: zijn rechtervoet steekt uit de voorstelling en hangt gedeeltelijk boven de tekstband. Het lijnperspectief correspondeert met de gezagsverhoudingen. De aandacht gaat eerst uit naar de gekruisigde Christus, dan naar de staande figuren (onder anderen de beide bisschoppen en de concelebranten) en ten slotte naar het knielende volk.
Het drieschepige Romaanse kerkgebouw lijkt ontsproten aan de fantasie van de schilder(s) vanwege de merkwaardige zijschepen met hun vlakke plafonds en de afwisseling tussen romaanse en gotische vensters.

Top

15. Bekering van Fortunatus

Gozzoli 15 The conversion of Fortunatus / De bekering van Fortunatus

De bekering van de ketter Fortunatus
algemeen
Dit fresco stelt een van de vele bekeringsgesprekken voor die Augustinus als pastor en bisschop voerde. Als bisschop treedt hij veelvuldig en met succes in discussie met de leiders van ketterse bewegingen als het manicheïsme en het donatisme. Door zijn inhoudelijke argumenten weet hij veel van hun aanhangers terug te brengen in de universele kerk. Deze scène met de manicheeër Fortunatus moeten we daarom zien als een pars pro toto.

specifiek
Augustinus is afgebeeld als bisschop, hoewel hij het augustijnse habijt onder de bisschopsmantel draagt. Met veel overredingskracht is hij bezig Fortunatus van zijn ongelijk te overtuigen. Met felle oogopslag en met de vingers de argumenten aangevend, richt hij zich tot de weifelende Fortunatus. Die voelt dat hij niet opgewassen is tegen zijn opponent. Hij heeft het hoofd gebogen en “legt zijn handen in de schoot”. Het is onduidelijk wie de twee figuren op de achtergrond voorstellen. De blik en het handgebaar van de oudere figuur met de baard duiden op bewondering: misschien bisschop Valerius? De boeken en de opengevallen brief op de voorgrond benadrukken dat hier een discussie op hoog intellectueel niveau wordt gevoerd.
Dit fresco is gerealiseerd in de linkerbovenhoek van de apsis, naast het centrale raam. De kleine ruimte boven de scène, die begrensd wordt door de met festoenen versierde architraaf, biedt de schilder niet veel mogelijkheden. Het is daarom knap hoe Gozzoli erin slaagt om door middel van een toren en twee bomen tegen een blauwe lucht de zwaarte van voorstelling enigszins te verlichten. Beeldend gezien moet er sprake zijn geweest van kleurrijm tussen de blauwe lucht en de blauwe mantel van de oudere figuur. Helaas is het blauw van de mantel nagenoeg verdwenen.

Top

16. Verschijning van Hieronymus aan Augustinus

Gozzoli 16 St. Augustine's vision of St. Jerome  / visioen Hieronymus

De verschijning van Hieronymus aan Augustinus
algemeen

Dit fresco in de rechterbovenhoek van de apsis naast het centrale raam is het pendant van de vorige afbeelding. Al schrijvend krijgt Augustinus een visioen van Hieronymus. De voorstelling is overbekend. De manier waarop Augustinus hier aan zijn schrijftafel zit, lijkt veel op de afbeeldingen die we kennen van evangelisten, van schrijvende pausen en van studerende adellijke figuren in hun studeerkamer. Mede daardoor moeten we deze afbeelding in een groter verband zien.

specifiek
Hieronymus, een andere grote kerkvader, en Augustinus hebben elkaar met grote regelmaat geschreven. Uit de brieven blijkt wederzijds respect hoewel beide bijbelkenners het niet altijd met elkaar eens waren.
Volgens de overlevering zou Augustinus, schrijvende in trance, een verschijning hebben gehad van Hieronymus, die hem zegende en aanmoedigde onverschrokken door te gaan. We zien hoe Augustinus in zijn cel, gekleed als Augustijn, maar met bisschopsmantel en mijter, bezig is met het schrijven van een preek of een verhandeling. Enigszins verrast kijkt hij omhoog, waar hij in het blauw van de hemel de nauwelijks zichtbare zegende hand van Hieronymus ziet.

De hand van Hieronymus mag dan nauwelijks zichtbaar zijn, goed zichtbaar zijn alle verwijzingen naar de geleerdheid van Augustinus. De boeken in de schappen in de muur en in zijn schrijftafel, het openstaande boek op zijn tafel, de uitgerolde brief, de inktpot, de schrijfveer en de zandloper. Al deze attributen vormen een eerbetoon aan de geleerdheid en het indrukwekkende oeuvre van Augustinus. Voor het eerst in deze cyclus wordt Augustinus als kerkvader afgebeeld, de belangrijkste kerkvader van het Westen. Met zijn vele tractaten en brieven onderricht hij deskundige theologen en verdedigt de leer van de kerk, terwijl hij in zijn preken de bijbel toegankelijk maakt voor geïnteresseerde leken.

De bekering van de ketter Fortunatus en De verschijning van Hieronymus aan Augustinus zijn gespiegeld: kijk maar naar de zittende figuren, de architraaf aan de linkerkant en het plafond aan de rechterkant en de lucht boven beide afbeeldingen. Een schitterende oplossing van een ingewikkeld ruimtelijk probleem!

Top

17. Begrafenis van Augustinus

Gozzoli 17  The funeral of St. Augustine / begrafenis Augustinus

 

De begrafenis van Augustinus
algemeen
Dit laatste fresco is aangebracht op het rechter lunetveld van de apsis. Het is een groots en dramatisch tafereel waarop 36 figuren rond de opgebaarde Augustinus staan om afscheid van hem te nemen. Ondanks de grote groep aanwezigen heeft Gozzoli er een duidelijke ordening in aan kunnen brengen. Centraal op de voorgrond ligt de dode bisschop in vol ornaat. De schilder heeft hem een grijze krullende baard gegeven, iets dat we tot nu toe nog niet hebben gezien. De baard kan ook duiden op de hoge leeftijd die Augustinus bereikt heeft, 76 jaar.

specifiek
Rond de baar staan zijn dierbare medebroeders, zes Augustijnen die door hun rouwbetoon duidelijk laten zien dat zij tot zijn meest nabije volgelingen behoren. De schilder is er uitstekend in geslaagd om zes verschillende emoties weer te geven. Van links naar rechts: overpeinzing, gebed, nederigheid, eerbied, weeklagen en angst. Hoewel de zes medebroeders gezamenlijk de Orde der Augustijnen voorstellen, blijkt ook dat de kloosterlingen individuen zijn, door hun verschillende rouwverwerking. Een typische renaissancistische gedachte.
De grote groep die op afstand in een halve kring om de rouwende medebroeders staat, valt uiteen in drie deelgroepen. Aan de linkerzijde een groep niet-Augustijnse celebranten waaronder de bisschop, in het midden een aantal kloosterlingen van verschillende orden en rechts een groep kaarsendragende Augustijnse misdienaars.

De architectonische achtergrond draagt duidelijk bij aan de heldere ordening van de voorgrond. De loggia met de blauwe bogen, sterk gelijkend op Brunellesci’s Ospedale degli Innocenti (1419) in Florence, wordt aan de linkerkant boven de wereldheren geflankeerd door een (bisschoppelijk) paleis, terwijl de kaarsendragende Augustijnen aan de rechterzijde zijn geplaatst tegen de zijmuur van een kloosterkerk. En dan de geniale wijze waarop de schilder de ogen van de beschouwer meevoert van de aarde naar de hemel. Vanzelfsprekend start het kijken bij de centraal geplaatste dode, dan gaat het naar de omringende figuren, vervolgens naar het pannendak van de Florentijnse loggia en dan naar het daarboven geplaatste dak van een klooster om ten slotte terecht te komen bij de scène waarin de ziel van Augustinus, nog gehuld in zijn aardse gedaante, door twee engelen in een mandorla naar de hemel wordt gevoerd. Een waarlijke trap naar de hemel.

Compositorisch gezien heeft Gozzoli een bijzondere vorm voor dit tafereel bedacht. Wanneer we namelijk de perspectieflijnen van de verschillende dakranden doortekenen tot op het onderkader, blijkt dat zij kruisen bij het hoofd van de in het wit gehulde figuur achter de dode en daarna precies de baar met de overleden Augustinus omsluiten. Een meesterlijke vondst! Kennelijk had Gozzoli iets geleerd van zijn werk in het franciscaanse klooster van Montefalco. Daar schilderde hij als laatste fresco van de Storie di San Francesco een zelfde begrafenisscène, maar minder evenwichtig.

 

Top 

Tekst : drs. Ger Jacobs
Dit artikel is geschreven in opdracht van het Augustijns Instituut in Eindhoven door drs. G.T.A. Jacobs, kunsthistoricus. Gebruikmaking van dit artikel kan alleen maar met toestemming van de auteur.

Foto's : Jan van Lierop, Ger Jacobs, Jan-Martijn van der Werf, en de iconografie op http://www.augustinus.it/iconografia/index.htm. Met dank aan de Augustijnen van San Gimignano.

Geraadpleegde literatuur
•  Die Augustinusvita von Benozzo Gozzoli aus der Kirche S. Agostino in San Gimignano / Matthias Strauss, in: Augustiniana 52 ( 2002) fasc. 1, p. 1-172. – ISSN: 0004-8003

• Benozzo Gozzoli’s life of Saint Augustine in San Gimignano : The subscripted text revisited / Alberic de Meijer OSA, in : Augustiniana 52 (2002) fasc. 2-4 , pag. 407-410. – ISSN: 0004-8003
• Benozzo Gozzoli : The life of Saint Augustine in San Gimignano / Diane Cole Ahl, p. 359-382 in : Augustine in Iconography : History and legend / ed. by Joseph C. Schnaubelt OSA, Frederick Van Fleteren. - New York [etc] : Peter Lang, 1999.-

Iconografische links 


Overzicht van afbeeldingen van St. Augustinus zie www.augustinus.it > iconografia 
Korte beschrijving van Augustijnse heiligen op de site van de Belgische augustijnen
• Zie ook San Gimignano Frescoes of the Life of St. Augustine (Guide for students) Villanova University

Top

 

kleiner A  -  A groter
Sitemap
6 mei 2015