Home
Augustijns Instituut Augustinus' Leven Augustinus' Werken Contact
Augustinus' Leven > Wereld in wording
zoeken
printen

Wereld in wording

Studiedag met boekpresentatie
'Onze wereld in wording'

Augustijns Instituut en Luce 12 mei 2016

Elke stoel was bezet in de Oude Hortus in Utrecht bij de presentatie van Onze wereld in wording. De botanische met planten uit alle windstreken tuin bood een mooi decor voor de twee oudste commentaren van Augustinus op de schepping van de wereld. Een impressie van de lezingen van deze dag.   

Het Hebreeuws - Piet van Midden
De tuin, plaats van verlangen - Kitty Mul
Augustinus'visie op seksualiteit - Marcel Poorthuis
Het mensbeeld bij Augustinus - Matthias Smalbrugge
De pastorale inslag - Jozef Wissink
Verwarring, verwondering, vreugde - Joop Smit
Dankwoord - Leo Wenneker
Waarom lees je Augustinus - het publiek 
 

Het Hebreeuws  - Piet van Midden

Een efemeride door PIet van MiddenEen originele benadering waren de korte videocolleges van Piet van Midden waarin hij telkens een Hebreeuwse tekst verduidelijkt. In mei wijdde hij enige van deze ‘eendagsvlinders’ of ‘efemeriden’ aan Genesis en de bijbeltekst waarover Augustinus kon beschikken.
Dat Augustinus zonder kennis van het Hebreeuws en Grieks op achterstand staat, moge duidelijk zijn. Er zijn soms kleine interpretatieverschillen als gevolg van de verschillende vertaalslagen van de Bijbel waartoe ook de Septuagint en de Vulgaat behoren.
Volgens de Hebreeuwse tekst in Gn.1 is de mens stof uit de aardbodem die via zijn neusgaten door God de levensadem krijgt ingeblazen. Dat klinkt toch net iets anders dan wij gewend zijn. De grondbetekenis van een woord helpt het tekstbegrip. Voor de videocolleges: zie ‘lijst efemeriden’

 

 

De tuin, plaats van verlangen en ontvankelijkheid  – Kitty Mul  

Kitty MulOp de vraag van de manicheeërs ‘Waarom heeft God de hemel en de aarde heeft gemaakt?’ heeft Augustinus een kort en krachtig antwoord: ‘Omdat Hij het wilde’. Wie schept, iets nieuws maakt, stopt daar alle energie in, stopt zichzelf erin. Dat doet God ook. De schepping is uitdrukking van deze liefde. En God heeft een doel met zijn schepping. Het verlangen van God en daarmee ook de bestemming van de mens is de grond tot bloei te laten komen. Bij een goede samenwerking is God betrokken bij het menselijk streven en de mens bij het Goddelijk streven. God schept, de mens maakt.

Het lijkt erop dat God de bedoeling heeft gehad om de mens van de boom van goed en kwaad te laten eten. Door het eten van de appel (in het Hebreeuws: vrucht) komen Adam en Eva tot inzicht. Ze schamen zich, zijn bang, verstoppen zich. God roept hen. Volgens Augustinus is God op weg om hen te veroordelen. Kitty Mul: als je de nadruk legt op een veroordelende of straffende God komt er geen relatie tot stand, eerder verwijdering. God is een verlangende God. Adam en Eva leefden als goden maar waren zich daarvan niet bewust. Zij moeten leren zelf hun verantwoordelijkheid nemen nu ze inzicht hebben gekregen; niet de schuld afschuiven op een ander (dat behoort tot onze zonden). Het gaat erom dat de mens in al zijn kwetsbaarheid God onder ogen durft te komen. God is zorgzaam aanwezig: Hij maakt kleren van huid voor de mens en zijn vrouw bij hun vertrek uit het paradijs. God verdrijft de mens niet, zegt Augustinus, ‘God liet hen vertrekken’.      

De mens plaatst zichzelf buiten het paradijs maar het is Gods verlangen dat dit zou gebeuren. Nu pas kan het grote avontuur van God en mens beginnen. Mensen moeten leren open staan voor een relatie met God. Omdat mensen altijd zullen terugverlangen naar het paradijs, zullen we onze verlangens moeten afstemmen op de wil van God. Hoewel God groter is dan wij kunnen vatten is er is een manier om Hem te leren kennen. Augustinus: ‘Als je de wil van God verlangt te kennen, moet je vriend van God worden’. Vriend van God worden! De mooiste zin uit Onze wereld in Wording! Vriend worden van God is liefhebben!

Dan komt opnieuw de tuin in beeld. Voor een tuin is goede grond essentieel. Goede grond neemt voedingsstoffen in zich op. De eerste stap in de liefde naar God is de grond bewerken. Het zaad is het woord van God dat leven brengt. God is de zon die licht en warmte en water geeft, ongeacht welke grond we zijn. De liefde van God is er voor iedereen. We hoeven die alleen maar te ontvangen! God verlangt ernaar dat wij ontkiemen en tot bloei komen en geeft ons alles om dit mogelijk te maken. De mens kan er een puinhoop van maken – en dat doen we als we ons afwenden van Gods liefde – maar God kan met alles werken. Voor God is alles compost om in tuintermen te spreken.

 

Augustinus’ visie op seksualiteit - Marcel Poorthuis

Marcel PoorthuisVolgens de manicheeërs is niet het eten van fruit maar het plukken en snijden ervan schadelijk voor het goddelijk licht dat in de materie gevangen zit. Daarom mogen de electi, de uitverkorenen, alleen eten van fruit dat hen wordt aangereikt. Dan kunnen zij door hun ascese en seksuele onthouding de goddelijke vonken in het voedsel ‘bevrijden’. Eenzelfde redenering vinden we in de Kabbala en in het chassidisme: alleen kosjer voedsel bevat goddelijke vonken. Augustinus is enige jaren toehoorder geweest bij de manicheeërs en daarom bijna allergisch voor alles wat zich tot materie beperkt. Kan Augustinus zijn manicheïsche verleden afschudden? Is stoffelijkheid, lichamelijkheid negatief? In elk geval mag materie niet domineren. Augustinus vergeestelijkt in De Genesi ad manichaeos 1,30 het bestaan van Adam en Eva in het paradijs. Ook hun seksuele omgang is geestelijk, beheersbaar, bestuurbaar en levert slechts geestelijk kroost op (deugden). Pas na de erfzonde ontstaat de lichamelijke vruchtbaarheid.

De consequentie is dat het lichaam inferieur is terwijl Gods schepping goed geschapen is. Bovendien moet Augustinus in de Retractationes de redenering tegenspreken dat mensen geen kinderen zouden hebben kunnen krijgen als ze niet hadden gezondigd. Augustinus moet de lichamelijkheid van de mens in het paradijs erkennen, maar seks vindt pas plaats buiten het paradijs. Dit standpunt heeft het voordeel dat zondeval niet identiek is aan sex maar seksualiteit blijft wel een gevolg van de gevallen staat. Daarom zet Augustinus nog een stap: als gevolg van de zondeval is er de begeerte die de bron is van alle kwaad en geweld. Dat betekent dat seksualiteit in het paradijs ontdaan was van de ongebreidelde begeerte. De beheersing van het affectieve leven door de ratio past wel bij allerlei Griekse idealen maar staat op gespannen voet met de bijbelse benaming van de lichamelijkheid.

Toch geeft Augustinus te denken als we onze eigen culturele situatie kritisch durven te bezien. Seksualiteit wordt nu telkens als goed en mooi gezien, uit verzet tegen een angstvallige moraal in het verleden. Intussen zien we voortdurend hoe geweld en seksualiteit samengaan, hoe de sacraliteit van het huwelijk vrijwel niet meer wordt beleefd. Seksualiteit is een moeilijk te begrenzen macht die bijvoorbeeld ook politici opbreekt. Het lijkt erop dat Augustinus in zijn worsteling met seksualiteit de ambiguïteit heeft willen vasthouden, niet ten onrechte.

 

Het mensbeeld bij Augustinus - Matthias Smalbrugge

Matthias SmalbruggeKan de mens op eigen kracht herstellen wat met de erfzonde verkeerd is gegaan? Bij Augustinus kan dat niet zonder genade. Het gaat om de dynamiek van de te kort schietende mens, we zijn niet zoals we horen te zijn! Het mensbeeld in deze commentaren op Genesis Onze wereld in wording is pessimistischer dan in het latere neoplatoons gekleurde werk De trinitate waar de ziel door eigen kennis kan opklimmen naar Wijsheid. Uit De Genesi aduersus manichaeos 2,21 blijkt dat de rede die ons toch kan weerhouden van het kwade wanneer zij zich tegen de zonde verzet, helaas toch met zonde in aanraking is gekomen, ook al heeft de rede die aanvechting overwonnen.

De mens is goed geschapen maar door de val staan wij ver af van God. De mens kan alleen door en in God gelukkig zijn. Geluk is participatie in God, niet het hoogschatten van eigen kracht en inzicht, hoewel je die ratio wel nodig hebt om zonde te weren. Maar als je je daarop laat voorstaan, verwijder je je van God. Hier naderen we een manicheïsch beeld van de mens die het kwaad niet kan vermijden.

In het huidige onderzoek ligt de focus op het mensbeeld van Augustinus als onderdeel van zijn genadeleer. Is dat correct? Dat onderzoek is razend belangrijk. Volgens Matthias Smalbrugge valt er veel voor te zeggen dat de impasse die Augustinus tegenkomt in dit vroege commentaar op Genesis, niet een Vorstufe was van het anti-pelagianisme, maar hem juist leidde naar een ander mensbeeld, dat van De Trinitate. Een strikte toepassing van de genadeleer leidt immers tot een negatief mensbeeld dat leeg is, zonder eigenwaarde. Is de mens dan nog geschapen naar Gods beeld en gelijkenis?

 

De pastorale inslag  - Jozef Wissink

Jozef WissinkAugustinus is nog geen bisschop wanneer hij deze felle anti-manicheïsche werkjes schrijft. Hij hekelt hun zogenaamde intellectuele superioriteit. Natuurlijk is de scherpste criticus van een sekte altijd een ex-lid, maar de voornaamste drijfveer van Augustinus volgens Jozef Wissink is het willen beschermen van zijn mede-gelovigen tegen hun mogelijke aantrekkingskracht. Daarmee vervult hij een pastorale taak die nog steeds de taak is van de denkers in de kerk.

Het actuele belang ligt natuurlijk in Augustinus’ verdediging van de mens als schepsel; ook de ziel is geschapen. De manicheeërs hielden vol dat de menselijke ziel een stukje God was. Ook nu zijn er bewegingen die beweren dat ‘wij allemaal een stukje God zijn’. Dat levert grote problemen op met betrekking tot het denken over God: God raakt zichzelf kwijt. En nog grotere problemen met de mens die in zekere zin vergoddelijkt wordt. 

Het geschapen zijn betekent juist dat het in ons geloof om de liefde gaat. Wij zijn aangewezen op elkaar. Het gaat om de ander, die ander willen ontmoeten en toch de ander de ander laten zijn. Wij zijn God niet. Ons geloof vraagt van de mens dat hij/zij zich laat aanvaarden door de goddelijke liefde en zo ook zichzelf in zijn/haar eindigheid aanvaarden kan. Waar dat niet gebeurt, ontstaat hoogmoed en leven we richting de dood, ook die van de onsterfelijke ziel. De liefde staat op het spel. De strijd tegen de manicheeërs is nog steeds van belang!

 

Verwarring, verwondering, vreugde - Joop Smit

Het eerste exemplaar - Leo Wenneker en Joop SmitJoop Smit die het boek ten doop hield, sprak over zijn verwarring, verwondering en vreugde bij het lezen van deze commentaren. Verwarring omdat Augustinus vier exegetische methodes tegelijk gebruikt – de historische, profetische, allegorische en etiologische-  en ook verwondering want wie gebruikt nog een viervoudige leesmethode? Dat maakt het wel interessant: Augustinus wijst nog op allerlei richtingen terwijl wij hele dominante stromingen hebben. Het lezen verschaft ook vreugde omdat Genesis zoveel verschillende vormen van uitleg verdraagt. Dat betekent dat deze teksten open zijn; elke generatie heeft de vrijheid naar nieuwe perspectieven te zoeken, om het verleden opnieuw naar de toekomst te vertalen.

Mooiste zin in dit boek: Augustinus spreekt over de verbazing van Christus over het menselijk geloof. Augustinus: ‘De verbazing van de Heer betekent dat wij ons moeten verbazen, omdat wij het nog altijd nodig hebben om zo te worden bewogen.’ (Gn.adu.man. 1,14) Joop Smit: dus ik, lezer, word uitgenodigd mij te verbazen! Het geheim zelf blijft geheim, maar deze menselijke verhalen brengen ons in de buurt van wat onuitsprekelijk is.

Dankwoord – Leo Wenneker

Sander van der Meijs en Leo WennekerNa de felicitaties met deze vertaling in ontvangst te hebben genomen bedankte Leo Wenneker in zijn slotwoord Sander van der Meijs, Hans van Reisen en uitgeverij Damon. En natuurlijk de augustijnen die het vertalen van Augustinus al jaren mogelijk maken. Leo Wenneker sloot met dit boek (zijn derde boek) zijn vertaalcarrière af.

Hij blikte terug op zijn arbeid met een subliem citaat uit Onze wereld in wording. Dat had hij aangehaald toen een bezoeker een opmerking had gemaakt over de rommel op zijn bureau. Hij verwees naar Gn.adu.man. 1,25 waarin Augustinus de kritiek van de manicheeërs op Gods goede schepping vergelijkt met de kritiek van een leek die de werkplaats van een vakman betreedt. Nieuwsgierig? Lees het boek! 

Waarom lees je Augustinus? – het publiek

Dagvoorzitter Arnold Smeets rondde de dag af met de vraag: ‘Waarom leest u Augustinus?’
Enkele antwoorden uit het publiek:
- Zijn onderhoudende stijl: als retor blijft hij zijn talent inzetten voor een goed verhaal.
- Augustinus denkt in dialogen, er is een levendig debat.
- Omdat Augustinus voortdurend vragen stelt – en die beantwoordt- neemt hij je bij elke stap mee. Dat maakt het lezen makkelijker.
- Echte denkers hebben echte vragen en zijn op zoek naar antwoorden.
- Zijn persoonlijkheid
- Ik heb de Confessiones gelezen. Ik krijg het gevoel dat we met elkaar in gesprek zijn. We zijn gelijk aan elkaar.
- Augustinus heeft het over mij, over waar ik mee bezig ben.
- Augustinus streeft ernaar onder woorden te brengen wat eigenlijk niet onder woorden gebracht kan worden.
- Elke generatie ontdekt zijn eigen Augustinus. Met de preekbundels hebben we de pastorale toon van Augustinus ontdekt.

Het publiek Het publiek Het publiek Arnold Smeets


Onze wereld in wording. Beschouwingen bij de bijbelse scheppingsverhalen [De Genesi aduersus manichaeos. De Genesi ad litteram liber unus inperfectus]  / Aurelius Augustinus; ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Leo Wenneker, Sander van der Meijs en Hans van Reisen. - Budel: Damon, mei  2016.  200 p. ISBN: 9789460362224 hb met leeslint. Ook verkrijgbaar op het Augustijns Instituut.

Tekst en foto's : Ingrid van Neer-Bruggink 
grote foto's zie Facebook Augustinus.nl 

top 

kleiner A  -  A groter
Sitemap
Onze wereld in wording
Onze wereld in wording. Beschouwingen bij de bijbelse scheppingsverhalen [De Genesi aduersus manichaeos. De Genesi ad litteram libur unus inperfectus] / Aurelius Augustinus; ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Leo Wenneker, Sander van der Meijs en Hans van Reisen. - Budel: Damon, 2016. 200 p. ISBN: 9789460362224 hb met leeslint. € 29,90 lees verder

 

De boekentafel onder leiding van Hans van Reisen, met Hans Tevel 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

19 oktober 2016