Home
Augustijns Instituut Augustinus' Leven Augustinus' Werken Contact
Augustinus' Werken > Opera Omnia > Zoeken - Search
zoeken
printen

van Neer - Baptised Rhetoric

Baptised Rhetoric. Structure and Argument of Augustine's Nativity Sermons 184-196 / Joost van Neer. KU Leuven, dec. 2015.
Promotor prof.dr. Mathijs Lamberigts, copromotor: prof.dr. Anthony Dupont.

In 2017 zal van dit onderzoek dat gebaseerd is op reeds verschenen artikelen, een handelseditie verschijnen. 

Gedoopte retorica. Opbouw en gedachtegang van Augustinus' kerstpreken 184-196


Samenvatting en betekenis van het onderzoek 

Lange tijd werden Augustinus' preken als bijproducten van zijn grote werken beschouwd. De predikant, die - zoals bekend - improviseerde, zou zich daar slordigheden in permitteren, vooral inzake de structuur. Later, toen men de preken als zelfstandige werken begon te zien, kwam de gedachte op dat ze niet zo ongestructureerd waren als ze op het eerste gezicht leken, zeker wanneer de paragraafindeling in de bestaande tekstedities werd losgelaten. 

De idee dat Augustinus niet slordig, maar met beleid moet hebben geïmproviseerd, vormt het uitgangspunt van dit onderzoek naar de opbouw en de daarmee verbonden gedachtegang van zijn preken. lk wilde achterhalen of de voormalige rhetor zich als predikant eígenlijk niet toch - impliciet - aan zijn indeling hield. 

Die indeling vermeldt Augustinus in De doctrina christiana. ln boek 4 presenteert hij - summier, maar wel twee maal - een standaardindeling van de preek in vier delen (4,2,3 en 4,4,6), gebaseerd op de antieke rhetorica: prooemium, narratio, argumentatio en peroratio. Hij suggereert er onmiddellijk bij dat deze indeling geen verplichtend karakter heeft (4,4,7). 

Voor dit onderzoek zijn de kerstpreken onderzocht (s. 184-196), een wat grotere groep formeel en inhoudelijk interessante preken. Augustinus' standaardindeling in vier delen vond ik in slechts twee preken terug, in sermones 186 en 187. Omdat ik daar bij de overige niet in slaagde, moest ik op zoek naar een andere methode om Augustinus' eigen indeling te achterhalen. Mijn methode waardoor men inzicht krijgt in de preekopbouw, is de analyse van aantoonbare breuklijnen op overgangen tussen intern samenhangende gehelen. Je zou kunnen zeggen dat je zoekt naar de adempauzes, de alinea's in een tekst. 

Deze breuklijnen kunnen worden vastgesteld door twee criteria te combineren: zijn taalgebruik en het Schriftgebruik. Onder taalgebruik vallen veranderingen als het zinstype, partikelgebruik en poëtische taal. Er zijn namelijk verschillende zinstypen zoals een bewering, vraag, bevel, aansporing of wens, uitroep. Bij werkwoorden zijn de verschillen in tijd (praesens, perfectum) en modus (indicativus, coniunctivus) belangrijk. Ook het gebruik van partikels zoals nam, igitur, enim, ergo verwijst naar een mogelijke breuklijn. Bij het Schriftgebruik is het cluster van Schrifteksten belangrijk.

Wanneer de verandering van (cluster van) Schrifttekst samenvalt met een verandering in taalgebruik, is er sprake van een grotere breuklijn, een breuklijn die de overgang tussen twee delen markeert. Nadat ik de werking van deze methode had gecontroleerd bij de twee preken waarin ik de structuur al op grond van Augustinus' standaardindeling had vastgesteld, paste ik haar toe op de preken waarbij me dit niet was gelukt.

Het resultaat was opvallend: op grond van deze gecombineerde tweevoudige criteria bleken er naast vierdelige preken ook vijf- en driedelige preken te zijn. De vijfdelige beschikten ten opzichte van de vierdelige over een extra narratio. De driedelige waren gelijk aan de vijfdelige, maar misten een afzonderlijk uitgewerkt prooemium en peroratio. Twee driedelige preken vertoonden een flexibele indeling. Ten slotte konden de gevonden indelingen worden getoetst aan Augustinus' inhoudelijke omschrijving van de afzonderlijke delen in doctrina christiana.

Betekenis van het onderzoek

Dit onderzoek levert een nieuwe bijdrage aan het debat over de vraag of Augustinus' preken wel of niet een goede opbouw en een heldere gedachtegang hebben. Door de gedachtegang bij de kerstpreken zichtbaar te maken, is aangetoond dat deze preken niet slordig, maar met beleid zijn geïmproviseerd. Hierbij is ook duidelijk geworden dat de paragraafindeling in de bestaande tekstedities, die het zicht op een adequate en zinvolle indeling meer dan eens belemmert, vaak moet worden losgelaten. Daarnaast laat dit onderzoek zien dat de gehanteerde methode naar opbouw en gedachtegang van een preek geheel los staat van de antieke rhetorische theorie betreffende de indeling, waarop Augustinus in doctr.chr. steunt. Bovendien is het een methode die naar verhouding gemakkelijk en snel te realiseren en te verifiëren is. 


Dit onderzoek is gepubliceerd in artikelen. Er wordt aan een handelseditie gewerkt. 


dr Joost van Neer tijdens zijn lezing op het Augustijns Instituut

In Augustijns Forum dec. 2016-04 een interview met Joost van Neer over dit onderzoek.  

 

 

kleiner A  -  A groter
Sitemap
2 oktober 2017